DÜŞÜNCEDE DEĞİŞİM VE DÖNÜŞÜM

Nurullah AYDIN

18 Şubat 2013-ANKARA

Tarih, bilinenin basit bir tekrarı yani tarihsizlik değildir.

Doğanın olduğu gibi insanların, toplumun ve devletin de bir tarihi vardır. Eskinin evrimle ya da devrimle sürekli olarak aşıldığı, yerine daha ileri sistemlerin konduğu, geri sıçramaların hatta geri dönüşlerin yaşanmasına karşın sürekli olarak basitten daha ayrıntılı örgütlenmeyi gerekli kılan iyiye, güzele doğru ilerleyen, bir gelişmedir.

Aydınlanmacılığın bu tarih kavrayışı; eskinin kendisini hep yenilediğine dair antik Yunan ve ortaçağ tarih anlayışının eleştirisi olarak geliştirilmiştir.

Eleştirinin temelinde; doğal bir kölelik durumu vardır. Nedeni doğaya aykırı bir köleliktir. İlk köleler güç kullanılarak köle yapılmıştır. Köleliklerinin sürmesinin nedeni korkaklıklarıdır, yaklaşımı vardır. Bu anlayışta, hiçbir toplumsal sistemin kalıcı olmadığı, dolayısıyla hüküm süren toplumsal ilişkilerin de kalıcı olamayacağı algısı vardır.

İngiliz burjuva devrimi başlangıç alınırsa üzerinden üç yüz yıl, Aydınlanmacılığın toplum düşüncelerinin ve politik hedeflerinin daha klasik bir örneği olarak kabul edilen Fransız devrimi ölçü olarak kabul edilirse üzerinden iki yüz yılı aşkın bir zaman geçmiştir.

1789 Fransız devrimi; Aydınlanmacılığın evrenselleşmesinin ve klasikleşmesinin kaynağı olmuştur. İngiliz devrimlerini hazırlayan düşünceler ve bunların saltanat karşısında elde ettiği politik hak ve özgürlükler, yaklaşık yüz yıl sonra Amerikan bağımsızlığının ve Fransız devriminin hem düşünsel hem de politik ilham kaynağı olmuştur.

Aydınlanmacılık; insanın taksiratlı reşit olmayan durumunun son bulmasıdır. Reşit olmamak, başkalarının güdümü olmadan aklını kullanamama beceriksizliğidir. Reşit olmama durumunun taksiratlı olmasının nedeni, aklın kusurundan değil ama birisinin kendi aklını kullanmasında yeterince kararlılık ve cesaret gösterememesidir. Bundan dolayı aydınlatmacılığın şiarı, sapere aude! yani kendi aklını kullanma cesaretine sahip ol, dur.

Din, doğaya bakış, toplum, devlet düzeni gibi ker konu, acımasız eleştiriye tabi tutulmuştur.  Her şey aklın mahkemesi karşısında ya varlığını gerekçelendirmeli veya varlığına son vermelidir. Düşünen akıl, her şeyin tek ölçüsü olarak kabul edildi. O devir her şeyin tersine çevrildiği çağdır.

Devlet; toplumu tehdit edip, bireylerin özgürlüğün kısıtlamaya, onların hayatını tehdit etmeye başlarsa, halkın devlete karşı direniş göstermesi doğal bir haktır.

Bir varlık olarak insan ile doğa arasında uyum sağlanmalıdır.

Doğa; bilinmez ve anlaşılmaz yani açıklanamaz doğaüstü güçlerin hâkim olduğu bir alan değildir.

Doğa; insanın keşfedip açıklayabileceği kendine özgü iç yasaları olan, keşfedilip açıklanabildiği oranda da insan yaşamıyla uyumlu duruma getirilebilir bir alandır.

Aydınlanmacılık; toplumların gelişmişlik düzeyine, kültürel özelliklerine, entelektüel ve tarihsel geleneklerine göre biçimler alarak, değişerek öncelikli olarak Avrupa kıtasına oradan da bütün dünyaya yayılmış toplumsal bir harekettir.

İslam dünyasında; aydınlanma, tıkanmıştır. Müslümanlar 7. yüzyıl Arap toplumunun yaşama olgularıyla düşünmeye, yaşamaya yönlendiriliyorlar, gelişimi, değişimi, dönüşümü reddediyorlar.

İslam dünyasında; Mekke, Medine, Kudüs, yeni düşünür ortaya çıkaran yerler olamıyor. Tarikatlar, cemaatler, tekkeler, zaviyeler; aydınlanmaya yönelik her türlü akılcı düşünceye kapalı alanlardır. Mistik düşüncelerle, tartışma yerleridir. Dolayısıyla özgür düşünce gelişimi söz konusu olmamıştır. Bugün İslam düşüncesi de anlayışı da geçmişin tekrarından ibarettir.

İslam dünyasında aydınlanma, Türkiye’de başlamıştır..

Türkiye’de, İslam dünyası’nda ve dünya’da; düşüncede, anlayışta yaşamda, bir aydınlanma hamlesine gereksinimi vardır.

Günün Sözü: Kişilerin ve kavramların peşinde sürüklenen insan gelişemez, üretemez.